14 July, 2011

Rev Dr HS Luaia Padma Shree

Rev HS Luaia Padma Shree

Kum 2006 March thla khan Serkawn ka chhuahsan tak tak dawn ni a ka hriat avangin mi chhuanawm china ka ngaih- Rev Dr HS Luaia, Rev Dr CL Hminga, Rev KT Chungnunga, ldt., thlalak pui ka duh tlat mai a. Aizawla ka phei dawn zanah Pu Luaia chenna ‘Little Haven’, Ramzotlang, Serkawnah ka thiante leh Sir Manunmawiate chhungkua nen kan va leng a. A tute chuan(ka hmelhriat anni) min lo hmuh chuan “Ka pu inleng i nei” tiin an hrilh vat a.

Min hmuh chuan a ding deuh uai a, “Takam(chakma) i ni em?” min ti a. A tute vek chuan “Ni love, Krista... Krista Roluahpuia a nih hi.." an ti a. Ka hming a hriat thu leh a rin ai daihin ka nuapan thu min hrilh a; ka khi vur vur mai a ni. Thlate kan lakpui hnuin kan hawsan leh ta a. Tunthleng hian a la dam a. Kum 100 chuang Pathianin kan zingah a la awm tir a ni. A damlai ngei hian amah ngaihhlut nan a chanchin tlem ka lo thai lang ange.
 
Pathian chhiahhlawh, a theihna zawng zawng Lalpa petu hi midang tan a tangkai em em a. A chanchin hi zirtu pawh an tam.  A ngaihdan, a thu leh hla hi kan zoram kalsiam nan hian mi remhriate'n an hmang nasa em em a ni. Amah avanga PhD  nei ta pawh hi an kat nawk tawh ang le.

Kum 1909 khan Tawipui ‘S’ ah a piang a. A hming tak chu Sawiluaia a ni a. Hrahsel hnam a ni.  Kum 1924 chho khan Serkawnah Middle sikul a kal a. A pass hnuin kum 9 chhung Khuanghlumah zirtirtuah a tang a.

Van lam kohna a chhan hnuin kum 1935 Pathian thu zirturin Cherra Theological College lamah a liam ta a. Kum 3 chhung a zir hnuin kum 1938 khan Pro. Pastor atana lak nghal a ni a. A kum lehah Pastor atan nemngheh a ni.

Baptist Church of Mizoramah Church Secretary(Tuna General Secretary ang hi)  chu kum 1946 atang khan a ni tan a. Kum 5 dan zelah an thlang nawn thin a, vawi 5 a zawnin  an thlang nawn leh a ni. Tin, ZBM Secretary a ni leh bawk a. Hemi mai bakah Pastor bial enkawlte, Hospital Chaplain nih thlengin a chelh chho vek a ni. A pension hnu khan Bible Society Lunglei branch-ah kum 11 zet President a ni leh a. Tin, a pension hnu tho hian kohhran tirhin Bible lehlinna lamah kum 11 bawk a thawk a ni. Zai a thei hle bawk a. Tonic Solfa-ah Intermediate Certificate a la bawk. A tonic solfa thiam hi Baptistin an chhawr hle.

Pathian thusawi a thiam em em a. Kraws thu hi a sawi duh bik hle a. Uar takin a sawi thin. A sermon hi vawi tamtak ka ngaithla tawh a. A hlawkthlak thin khawp mai. Hlimna(Harhna) ngaina mi a ni a. Baptist hruaitu a nih hma khan hotute'n Hlimsang kha an duh lo thin hle a. Mahse amah hian apawng ataka khatia han do ngawt kha dikin a hre lova. A zarah Baptistin hlimsang kan pawmthiam phah ta a. Harhna pawh zing deuhin a thleng ve ta zel a ni.

Lehkhabu hi 10 chuang a ziak tawh a. Kum 102  a pelh tawh hnu pawh hian ala ziak reng a ni.  Mizo Upa Pawl president te a ni bawk a. Tin, Mizo Academy of Letters ah PATRON a ni a. Lok Adalat Member a ni bawk. 

Mizoram buai tum khan Kohhranin Peace Accord leh Citizen Committe a din a, chutah chuan Chairman a ni. Remna leh Muanna zawn chungchangah hian Presbyterian nen kan thawk ho a. Chutah chuan member a ni a. Rev Dr Zairemate nen hian an thawk nasa hle a ni. Rambuai hun laia an hnathawh avang hian mihring nun tamtak chan tur kha kan chan loh phah a ni. A hlutzia hrethiam tan chuan lawmthu sawi mawlh mawlh na tur a ni.

Tin, Rev Dr Zairema nen hian an in thiantha hle a. An pahniha lehkha an inthawnna pawh lehkhabuin an chhuah hial a nih kha.

Social work lama a thawhthatna avang hian kum 2002 khan Padma Shree hlan a ni bawk. Tin, kum 2000 khan Seraptore College senate chuan Doctor of Divinity a hlan bawk a ni.

A chanchin hi sawi tur a tam. Kumin June  thla khan a nupui Pi Lalengi(90) chu  a sun a. A lainatawm hle. Mizoram kohhran hruaitu hmasa leh milar Rev.Dr HS Luaia hi tunah hian kum 102 mi niin Serkawnah a tu leh fate nen an cheng mek a, tar chak lo tak ni tawh mah sela mit lawngin lehkha erawh a la chhiar thei. Inleng leh kawmtu mi pawimawh tak tak a la nei reng thin a. Medical doctor lamin in leng nei tlem tura an ti reng a mahse amah hian a rawngbawlnaah ngaiin  thatakin a lo chhawhchhaih thin. Tunlai khawtlang nun zirna lam mai ni lo hmanlai hun thlengin ama ngaih dan hi tunlaia kan mi thiam hote hian an la nasa em em a ni. Pathian mi hman hian Mizo Kristiante minla dampui hi Pathian malsawmna a ni e.

28 June, 2011

IGNATIA


                                              
Tunlai chu mithianghlimte chanchin hian ka rilru an la tlat mai. Kan Bible pawh khan mithianghlimte hnen atangin zir turin min ti a ni. Khawvelah hian kan thil ngaihsan zawng leh duhzawngte hian nasa takin min kaihruai tlat a. Krista Pasalthate tamtak hi kan ngaisang ber vek lo mai thei amaherawh chu an chanchin kan hriat ve zauh zauh a tul si a ni.

Ignatia hi Isua hun tawp lai vel AD 33 kuma piang a. Suria mi a ni. A pianthar hma chuan Puala ang deuhin kristiante a haw em em thin. A chang phei chuan a tiduhdah ve thin hle. Mahse Isua Krista amahah a lalber hnu chuan a nun a danglam chiang hle mai. Kum AD 70 khan Antiokeiah Bishop a ni hial a ni.

Tranzana Rome lal ber a nih khan a tum thumna atan Kristiante chu nasa taka tihduhdah an ni leh a(Tihduhdahna hmasa ber chu- Lal Nero hunlaia Peterate tuarna kha a ni). Amah hi lal huaisen tak a ni a. Armenia,  Assuria, Mesopotamia le Arabia ramte lain Rome ram a zauh zel a. AD 110 khan ram lak belh tuma a fehchhuah tumin Antiokei khuaah a riak a. Mahse vanduaithlak takin Lal Trazana a cham lai hian lir nasa takin  nghing hlauh  a. In tamtak a chim a, mihring tamtak an thi bawk a. Rome lalber Trazana pawh a boral ve a.

Kristianlote chuan Lir a nghin chhan hi pathian thinur vang niin an hria a. Chu pathian thinur tir tu chu Kristiante niin an ngai tlat bawk a. Roreltu hmaah chuan Kohhran hruaitute chu an rawn hruai ta a.

Lalber chuan Ignatia hnenah chuan heti hian a ti a. “Pathian zahna reng nei lo ramhuai zawlpa, ka thupek awih lovin, a bawhchhe turin mite i zirtir thin tih ka hria a ni. Mi tamtakte tihhlumna hmuna hruaitu chu nangmah hi i ni” tiin a lo vau a.

Ignatia chuan, “ Chutia ‘Ramhuai zawlpa’ ti a koh tur ka ni hlei nem. Krista chu keimahah hian a awm a. Keimaha ramhuai awm zawng zawngte chu a hnawtchhuak vek a ni” tiin aw nem takin a chhang a.

Laber chuan, “Puithiante chu keimahniah pawh a cheng a, kan hmelmate min hnehsak zel alawm” a ti a.

“I ramhuai biakte hi pathian tia koh tlak an ni hlei nem. Engkim siamtu Pathian chu pakhat chauh a awm a; a fapa Isua Krista pawh pakhat chauh a ni a. Chumi ram ami chu kei hi ka ni e” tiin Ignatia chuan huaisen takin a chhang a. Lalber chuan “ ‘A ram’ te i tie lo? Pilata khenbeh kha maw?” Vin deuh takin a han ti a.

Ignatia chuan, “Ni e, ka sualna khengbettu a ni a. Kei hi ama mi ka ni”,tiin a chhang a. Lalber chuan, “Chumi i sawi chu i chhungah khan khenbeh ania maw?” tiin a zawt leh a. “Ni e, ‘Anmahniah ka awm anga ka leng bawk ang’ tih ziak a ni” tiin a chhang a.

Ignatia’n Isua Krista Lalber anga a pawm dan chu Rome lal chuan awmzia lo lutuka a ngaih avangin thiamloh a chanter ta a. Chuan Antiokei khua atangin Rome khua panin sipai sawmin an hruai ta a. Kawng tluainin an ti rethei hle. Kohhran mite chuan khaw tinah an lo hmuak zel a. Hun remchang a neih  apiangin Kohhran mite lehkha a thawn thin a. Ephesi kohhran te, Magnasia kohhran te , Philadelphia kohhran te, Smuyrna kohhran te leh Tralles kohhranahte hnenah a thawn a ni. Rome kohhran hnenah phei chuan Martar-a thihna duhawm tak a chan tur thu leh chu a martarna vohbik chu engmahin tibuai lo se, Isua tana thih ral thak a chak thu a sawi chiam a ni. A lehkhathawnte hi la vawnthat reng a ni.

Philipi khua a thlenin Krista pasaltha dang Zosimus led Rufas-te chu a hnena kal ve turin an man tel bawk a. Hemite pahnih hi Ignatia anga penkhatmah Isua avanga hnugtawlh duh lo an ni. Philipi khua mie chuan an lo hmuhin an lawm em em a.

Rome khua an thlen chuan Sakeibaknei hnena pek turin an chungthu rel tluk a ni ta a. Chutah chuan, ennawm chhuahna hmun (Arena)ah, mipui sang tamtak hmaah an lo kai chhuak a. Sakeibaknei riltam koham hlauhawm pui puite chuan Ignatia leh a thian pahnihte chu an ching darh vek a. Sakibaknei ei bang chu Kristianten an hlawm a, zah takin a vui ta a ni.

Ignatia’n rinawm taka Isua rawng a bawl dan kha dahtha ta ila, a thihdan ringawt pawh hi ka dam chhan tur ni hliah hliah hian ka hre thin.


Jesus, the very thought of Thee
With sweetness fills mt breast;
But sweeter far Thy face to see
And in Thy presence rest.

 No voice can sing, no heart can frame,
Nor can the memory find
A sweeter sound than Thy blest name,
O Savior of mankind.

 O hope of every contrite heart,
O joy of all the meek,
To those who fall, how kind Thou art!
How good to those who seek!

 But what to those who find?  Ah, this
Nor tongue or pen can show;
The love of Jesus, what it is
None but His loved ones know.

 Jesus, our only joy be Thou,
As Thou our prize wilt be;
Jesus, be Thou our glory now
And thru eternity.



10 June, 2011

Ka facebook account 10th june, 2011 atang hian ka deactivate lailawk e...


Thla 10 vel  ka facebook ve ta reng mai.  Chak leh mamawhna pawh nei em em chuang lovin nikum August thla khan ka hmang tan ve a. A tangkai khawp mai. Rinaiin kan zirnate a lo khirh ang renga, hun thawl neih laia han facebookte kha a hahdam thlak thin  khawp mai.  Ka facebook chhunga ka lawmnate:

1) Thian kha 898 lai ka nei hman a. Heng zingah hian keimahin friend request ka thawn chu mi 30 vel bak an ni lo ang . Min thianduh tak tak tute chungah khan ka va lawm tak em!

2) Thian hluite engtik laimaha ka hmuh theih tawh loh tura ka ngaihte nen khan a live ngatin kan inbe thin a, lawmawm tak a ni.

3) Thianthar ka neih phah teuh a, ka lawm em em bawk. A tam zawk phei chu ka thiehnghilh tawh ngai loh tur-  ka hmakhua ngaitu leh ka thatna laite min hmuhsak tu an ni.

4) Mizoram Digital Evangilism kha ka group enkawlte zing ami a ni a. Consitent taka kal ka duh avangin principle nei takin enkawl  ka tum a; mahse mi tih lungnih  loh pahnih khat ka nei hman a pawi ka ti hle.

5) BHSS community hi ka enkawl leh bawka  a hlawkthlak ka ti thin khawp mai. Tihsual ka nei nia ka hriat chu- Higher lam result chhuah lai khan kan result that loh thu kha ka tlangaupui chiam mai a, sir leh misste pawh an rilru a hah dawn teh lul nen....a hun loah ka iak ni berin  ka hria.

6) Ka thawhna sikul hlui pakhat Donbosco HSS community enkawl  pawh kha a nuam khawp mai. Vawi khat chiah zahmawh rawngkai delete tur ka hmu a ka lawm tak tak a ni. Ka thawhve  hmaa zirchhuak tawhte hi ka rualpui an ni fur hlawm a, ka chungah an fel em em.

7) Ka fb thiante ziangah hian ka student ni tawh thahnem tak an awm ve a, sikulah  strict viau thin mah ila an Savawm(zu) in thleng thlenga min hrilh duh leh tawngtaipui tura min ngen thin hi ka lawm em em a ni.  An harsatna - bialnu leh bialpa chungchang pawh ka dawng zing khawp mai, ka tawnve tawh avangin ka thiam dan danin ka hrilh  thin. A tamzawk chu kei ai mahin an hre zawk, mahse Pathian atanga harsatna sutkian lamah  minla tlukloh deuh avangin min lo rawn der thin ni ber hian ka hria.

8) Ka zirtirtu hluite hi ka fb  thiante zingah hian an awm nual bawk a. Ka zah avang hian tawng fimkhur lai ka ngah em em bawk. Fuihna tha tak tak min pe thin a, ka lawm em em a ni.

9) BCM Kaihhnawih Sawihona-ah pawh hian ka tam thei hle a. Miin Headquarter lam an sawisel khan ka lo defend tang tang thin. Ralkhat atanga thil thlir dan thiam hi ka vei thin khawp mai. Tin, kohhran mi leh sa dik tak lungawilo reng mai hi awm theih ngaiin ka hre lo bawk a, chuvang chuan  Loyality leh Obedience to the authority  kha ka tlangaupui nasa thin.

10) Wall-ah miin conservative taka thil an thlir hian ka hnial chak em em reng mai bawk a, ka mal tan fo. Mahse keimah pawh hi ka conservative hle. A tawk hriat hi a har thin.

11) Misual.com site lama ka thiante nen kan in hria hi ka lawm khawp mai. Ka rin loh deuh deuh an lo ni hlawm bawk a. An ngaihdan , hmellan dan leh account pawh a in hmeh khawp mai. An zinga awma fiamthu thawh vel kha nuam ka ti thin em em . Ka ngai hlawm em em a ni. Mi thlalak han enkual kha ka hrat hle a. Keimah hian ka nui uar uar thin. Misual.com site-a lut thin thlalak phei chu ka hmaih ngai lo reng reng. Ka rin aiin anlo hmeltha em em kha mak ti thin. Ts-a, Samuela(Sangpuiipa), Pu Vakula, Rema Ralte(Zampui), Pu Sama Khiangte, Pi Hnamte Malsawimi, Pu James, Pu David, Pu D_aua, Pu Little-a, Pu Kawlhawka, Pu Zova, Pu Muantea. Pu Caribou, Pu Seikhuma, K'u Rc Trawta,  Zuala, Rema Vanphawng leh midangte Facebook khawvel hman nuam u!

Ka duhtawk ange. Ziak zo thei dawnlo tlat mai. Ka deactivate chhan min zawh chuan ka chhanna chu- ‘Krista ka tana thi chu’  tih hi a ni mai.

Like other years in the past, 2011 will become one of the years in history. Whether it will be a historic year in my life is being decided now by how I spend every day.



05 June, 2011

Isua a laiah aw...

Kan Bible  hi a bul atanga a tawp thleng hian Isua hlimthla leh a chanchin sawina vek a ni a. Genesis atanga Thupuan inkara kan Bible thupui ber chu ‘Chhandamna thu’ a ni mauh mai. Isua Krista ngei khan heti hian a sawi a ni,  “ Pathian Lehkha in chhiar ngun thin, a chhungah chatuana nunna awma in rin avangin: chung Lehkha chu ka chanchin hriattirtu chu a ni si a…” (Johana 5:39) tiin.  Thuthlunghlui atangin Lal Isua  hi entirna hmangin lo tih lan a ni thin a, tin Zawlnei tamtakin  a lo kal hun tur an hrilhlawk thin bawk a ni.

Thuthlungthara  Chanchintha palite hian Isua lo kal dan, a tisa put lai ni atanga min chhandam hun thlengin  min hrilh a. Lehkha thawnte hian Isua chhandamtu a nih zia leh a lo kal leh dan tur min hrilh a ni. Thuthlung Hluia Isua tin zawn a nihdan chu ziak ta lo mai ila. Thui tak ziak a hlauhawm avangin Thuthlung Thar atang hian Isua miin an lo tinzawn dan hi  hmun  hnih chauh han thurchhuak teh ang aw…

Pu Tirhkoh Paula ngat phei hi chuan Isua hi a tinzawn hnasa hle a. A lehkhathawn zawng zawng hi han chhiar  ta ila-  thilsiam chungchang thu te, mihring nunphung te, dan thu te, rinna thu te, thlarau thu te, thil sual leh thil tha te leh chhandamna thute hi a ziak nasa hle a. Mahse a thu ziak zawng zawngah khan Krista Isua teh khawng ah a hmang a, a tawpah chuan Krista Isua-ah bawk a hmawr a bawk leh thin. Pu Paula hi chu  Vanramah pawh Isua thihna leh thawhlehna bak a sawi duh loh hmel asin,  ‘Thisen thisen’  tia kan zai dup dup lai hian Lallukhum chhah lo deuhte  hnenah, Isua tuarna bawk kha kil khatah a lo hrilh leh chhen mai ka ring fiamthu mai mai thin.

Pu Tirhkoh Paula’n Atheni khuaa  Areopagi-ah  ‘Hriatloh Pathian tan’ tih thupui hmanga  sermon turu lutuk  a thlak tum pawh khan a sawi tan dan kha  a dangdai khawp mai. Atheni khua kha sakhaw mi tak an ni a. An rin dante kha a sawi kual vel a ni. Tunlaia kan kohhran Upa leh Pastor te’n ngaithla ve sela, a thusawi tan tirh lai velin an hawi phawk nasa viau awm mange aw ka ti thin, kei ngei pawh hi ka bang chuang hauh lo ang.  Mahse an Pathian rin dan a  sawi kual vak hnu khan Isua Krista thihna leh thawhlehna chu kan chhandamna a nih zia sawi chung zelin a sermon ropui chu a titawp ta nih kha(Tirhkohte 17: 16-34). Chutuiang zelin Pu Paula hian Isua Krista lo chu thupuiah a nei meuh lo a ni.

Isua vana a lawn chhoh dawna  zirtirte hnena pek a tiam Thlarau Thianghlim a lo thlen dan chanchin pawh hi a ngaihnawm ka ti thin. Thlarau Thianghlim avang khan tih danglamin an awm a, anmahni ngei pawh khan mak an ti viau a nih kha. Mahse Thlarau Thianghlim Isua lo chawimawitua leh ringtute puitu tur kha an ngaihpawimawh ber a ni lo tlat mai. Boss ber Pu Petera a lo ding chhuak a Zawlnei Joela thu ziak atangin bul a tan a, Isua thih thu te, Pa dinglama a thut thu te leh thawhlehna thute a sawi piap piap mai a nih kha (Tirhkohte 2: 14-41).

Bibleah hian  Isua Krista hi a laiah hian an lo dah zel a lo ni. Kan kristian nunah hian han chhut ta ila. Kan Biak In mawi tak kan hmuh hian Isua nge kan dah pawimawh a kan Biak In mawina…  Isua chawimawitu leh a hmanruate hi kan lo la thutak ber thin ang tih a hlauhawm hle. I chhass chhe lo tak mai leh mawina zawng zawng nei tu ni awma i hlut thin ngei nena in awm dun laite khan Isua i ngaihtuah chhuak thin em? A nih loh chuan a sirah i hnawl a ni ngei ang.  Harsatna kan tawh changin  Isua hi a laiah kan dah thei thin pawh a ni mai thei, a nih leh kan hlim niin, miin min chawimawiin kan thinlung lai ber hi a chang  em le aw?

Bible zirtute hi a tlangpuiin Christocentric (focussing Jesus) tarmit bun chunga Bible thu zir tura fuih an ni thin. Genesis bu a ni emaw Thupuan chungchang emaw pawh ni rawh se Isua focus tak chung zelin an zir thin.  A tha ka ti thin khawp mai. Mahse a chang chuan rawngbawltu, thuhriltu leh Upa thenkhatte hian Isua hi an lo focus lo deuh thin a, kan kristian thu rinah hian kan buai leh thin a lo ni. Hemi avang hian rinna dik lo pawh a lo chhuak fo reng a ni. …  Science leh Philosophy i zir hian Isua tin zawn chungin i zir em.. nge nakinah  atheist i ni ve mai dawn?  Gap theory kan chhiar hian Isua a laiah kan dah em?  Zirtirna dik lo pek chingte nen hmaichhana kan inkawm changte  hian Isua hi a laiah han dah tlat thei ila aw kan harsatna tamtak hi a kiang ngei ang le. Isua Krista hi a laiah awm mawlh rawh se.

19 May, 2011

ZIRNA LEH A BEHBAWM (He aritcle hi Baptist HSS, Serkawn Golden Jubilee lawm nan ka hlan e)


April ni 15,2011 khan  mi thusawi  chhim turin ka thianpa (Uttar Pradesh ami) nen kan inzui  hnak hnak  a. Kan Department bulah hian Building thar lian tak mai hi sa mek a ni a. Chutah chuan naupang kum sawm hnuai lampang  panga vel  hian  an nu leh pate  hnathawk mek chu an lo pui a. Ka thianpa hnenah chuan,  “Naupang ho hi  an fel hle mai, an nu leh pate an pui ania, a va lawmawm em!”  ka ti pek a.  Mahse ka thianpa chuan rang lutuk maiin min lo chhang nghal a  “A lawmawm loh, naupangte hian an nu leh pate an puih avangin sikulah lehkha an zir loh phah...” a ti hmiah mai. Ka rilruah ngaihtuahna tam tak a lo lang nghal a. Mizorama kan naute vanneihzia ka ngaihtuah chhuak ta zut zut mai a ni. 

Mizoram angah chuan naupang kum 6 tling tawh phawt chuan zirna in an rap ti ila kan sawisual tam pui lo vang. Chhungkaw tam tak sum hmanna tam ber chu Zirna (Education)-ah hian a ni. Rethei tak chung  pawhin kan fate lehkha an zir theihna a nih dawn chuan kan neih zawng zawng pawh kan thΓ’p phal thin. Zirna avanga pawisa lengvel pawh hi tam tak a ni. A sorkar ang zawng pawhin,  Education hian Home Department tih lohvah chuan thawktu a ngah ber. Private sikul zawng zawng kan chhut tel phei chuan,  Education Department hian thawktu an ngah ber awm e. Tun laiin CCE (Continuous and Comprehensive Evaluation) te pawh pawl thenkhatah chuan kan hmang tan ta, a awmzia ril zawk a kan hriat theih nan thlirna  tlang dang atangin i lo thlir dawn teh ang.  

Engvangin nge lehkha hi ka zir tiin ka ngaihtuah fo thin. Nitin sikul kan kal a, class roomah leh pawnah zirtirtute thu ngaichang reng reng in kan khawsa a. Tih tur min pe a, class ah leh in lamah kan ti leh mai a. Kum tawpah kan exam a, a zo leh der. Kan khua(Zokhua) ah ka hawng a, ka lehkha zir thiamna kha  hmanna lai tur reng reng ka hre lo. Mahse exam na-a pass ngawr ngawr kha ka zir chhan a ni lo tih ka hre chho ta. Hun ka vawn dik theih nan a hun taka sikul kal te, Zirtirtute thuawih te leh a dang tamtak te kha ka lehkha zir chhan ni ta ber hian ka hre thin. Mathematics leh Science ah problem chawh chhuah tur home work atan zirtirtuin min pe thin a, khang te kha tih hram hram na tel lo chuan kan ti thei meuh lo. Chu tih-hram-hram-na chuan ka puitlin hnu hian hun harsa ah remhriatna te leh tuarchhelna te min siam thin. Thil dang tih ka chak ngawih ngawih chang pawh a lehkha ka zir luih tlatna te khan insumtheihna minlo tuh reng ni hian ka hria a, puitlin hnu hian duhthlanna dik ka siam theih nan min lo pui reng a lo ni. Pathian zarah exam na ah chuan ka ti tha ve thin tho mai; mahse exam-na a ka tih that thinna hi chu a pawimawh ka ti ber lo. Chu ai chuan zir zel thei tur in tumruhna, taimakna, tih-hram-hram-na, rinawmna leh dangte ka nei thei hi a pawimawh  ka ti ber. Kan zir zawng zawng hi kan theihnghilh leh deuh vek a kan mamawh chuan kan ennawn leh mai thin a lo ni.

Zirnain a tum ber chu— mi hmantlak ni thei tura zirlai buatsaih a ni. Mi hmantlak kan tih hian Mizoram angah chuan chhungkua, kohhran leh khawtlang tana mi tangkai kan ti mai thei ang. A nih leh, mi tangkai ni tur chuan eng thilte nge mihring hian kan mamawh tih inzawt leh ta ila, kan rilru-a lo lang tur chu rinawmna, dawhtheihna, taimakna, tih-hram-hram-na, peihrei/fuat (consistency), thilhriatzauna, themthiamna (skills) leh a dangte a ni ang. Mahse a chunga tlemte  ka tarlan zingah khian kan ngaihpawimawh ber chu thilhriatzau  leh themthiam (skills)  lampang hi a ni  tlangpui!. Mahse hei aia hmasa tur hi a awm tlat a ni: chungte chu—  rinawm, dawhtheih, tih-hram-hram-na, taimak leh peihrei/fuat(consistency)  ang te hi kan neih phawt a ngai. Engvangin nge pawl 12 first-ah a pass a, Entrance lian tham a paltlang theih loh? Engah nge College velah a tihchhiat tulh tulh a, a nungchang a hloh tak?  A chhan pakhat chu eng dang ni lovin, rinawmna, dawhtheihna, taimakna hi an lo zir chhuak lo thin atin a ni. Tih hram hramna an tlachham a, hun harsa a lo thlenin an zΓ’m a zal a, an hlawhchham ta mai thin a ni. Naupang thiamthei (intelligent) tak tak, mahse zir sang lem lo kan tam. Hei hian a hrinchhuah chu— harsatna lian tak Unemployment a ni mai. India ram puma Literacy sang tak nei si hian  hmantlak mihring kan siamchhuak tam lo niin a lang.

Ram tana mi hmantlak  kan tlem chhan hi kan hnam naupan vang leh kan khawsak(economy) hniam vangah kan puh thei awm e. Thlirna tlang dangah chuan, a nihna chen pawh a awm ang. Mahse, he kan harsatna hi kan zirna hmanga sukiang zawk tur kan ni tlat si. Kan zirna hi fuh sela chuan tuna kan harsatna tam tak hi kan tawng miah lo vang. Kan ram hruaitute leh kan Officer te kan dem vak vak a, a lerah insiamthat kan tum a, a dik lo. Tih loh aiah a tha tho e tiin ka thlawp  mai mai thin. Chu ai chuan exam-a rinawm te, leh zirlai scholarship la thei lote’n, dawt ziaka lak aia lak loh ngam  te hi sikul angah hian inzirtir tam lehzual ila, a va tha dawn em!. A bulthutah hian hma kan lak a ngai a ni. Kan zirna hmang hian harsatna tam tak hi kan sukiangin thil dik lo hi kan siamtha thei a ni. Thil ho te atang hian bul kan tan a ngai a ni.

Aizawl-a College ka kal lai khan sikulah ka thawk pah bawk a. Naupang an  rinawm  hian exam-a an tih that aiin ka lawm zawk thin. Chuti ni lova an  entawn emaw,  mi bum an  tum talh chhung hi chuan an thleng sang  dawn lo  tih hi a hriat mai. Tin, thleng sang pawh ni se la, mi tangkai an ni ngai lo vang. Officer eiru kohhran leh khawtlang tana mi hnawksak dik tak, YMA leh VDP te check ve theih loh an ni satliah ringawt dawn a ni. Hlemhletna tluka ram hmelma lian hi kan nei lo.

Tun angah chuan mi hmantklak ni tura kan intehna ber chu exam hi a ni mai a. A nih leh darkar thum chhung leka mi hmantlak tur leh hmantlak lo tur inteh hi a tha tawkin i hria em? A chunga ka ngaihpawimawh ho tam tak khi kan zir hmaih chhan bulpui ber pawh kan exam system vang hi a ni pakhatin ka hria. Tunah chuan system thar kan nei ta. Tum khata exam tawh lovin kan inteh thei tawh dawn a, a lawmawm khawp mai. Naupang chu kum tluanin rinawm takin class roomah leh in lamah lehkha a zir a ngai dawn ta.  Lehkhabu leh note ringawt lo deuh te pawh nasa takin a buaipui dawn a, (CCE awmzia leh a kalphung chu midangin an ziak zing tawh bawk a sawi tam lo mai ila).Tunhma ngawt ai chuan hma kan sawn phah ngei ang.  

Mahse kan  system thar hi kan hlawkpui lo thei bawk. Ngun taka kan zir a tul a ni. CCE hi mizo zirlai tan a sang lutuk thei. Mizoram sorkar hian kan mithiamte a  enlawktir em ang chu maw. Anih loh chuan in lama an tih tur te hi zirlai nu leh pa leh an ute’n an tihsak thei a, hei hian rinawmlohna a hring leh ang a. A hrin chhuah tur chu kan buaina pangai bawk kha a ni leh mai. Tin, zirirtu kan pawimawh ber fo tih hi hriat a tul a ni. Mizotawng  thumalah hian ‘zirtirtu’ leh ‘zirlai’ tih hi han zir chiang teh.  'Zirtirtu’ tih hi en ringawt pawh hian a pawimawh zawk fe tih kan hre thei ang. A bik takin Sorkar sikulah zirtirtu thatchhiat avangin naupang pawimawhzia nu leh pa, khawtlang mimir zingah sawi an ching, Private zirtirtu thenkhatte pawh an bang bik chuang lo..  Naupang bulah hian an pawimawhna hi sawi uar ila, a bak zawngah hi chuan zirtirtu pawimawhna hi i sawi tam teh ang u. Headmaster leh Principal te phei chuan an staff te hnenah zirtirtu pawimawhzia hi an sawi uar em em tur a ni.  Sikul  leh Office thenkhat thanmawhbawk nia lang chu thawktute hian hotu thuawihna (Obedience to authority) leh  hnathawk- rilru-diktak (work ethics) te hi kan nei lo thin a ni. Hengte pawh hi puitlin  hnua chan thar leh chu kan harsat tlang a nih hi. Sikul naupang kan nih lai atangin kan zir a ngai a ni.

Zokhua  leh Khawpuia zirtirtute kohhran leh khawtlangah an inhmang nasa lutuk pawh hi kan thanmawhbawk pakhat a ni bawkin ka hria. Kohhran leh khawtlanga inhman kha a tha lo ve ka tihna lam ni lovin kan insiamrem thiam  a tulzia ka sawi duh a ni. He thil hi kan ngaihpawimawh loh chuan kan buai telh telh ang. Kawng leh lamah chuan Pulpit tlanga sermon vawi nga thlak hi rinawm taka ni khat  naupang zirtir nen hian a inhen reng asin. Pathian rawng kan bawl tak tak a nih phei chuan class-room tluka Pathian thu sawina tha hi a awm kher lo mai thei a ni. Naupang chuan mi rinawm leh taima an nih theih nan nangmah kha an zir reng che a ni tih hi hre nawn fo rawh. Ka duh dan tak phei chuan Mizoram angah hi chuan Zirirtu piangthar lo leh ruitheihthil tih ching hi chu kei chuan naupang zirtir tlak lovah ka ngai. Theih ni se hetiang zirtirtu hi chu khawi  emaw  lai Office-a thawh tir daih ka chak thin. Zirtirtu pawimawhzia hi ril tak a ni.

Kan ramah Chanchin Thain ramhuai a um bo hnu hian engah nge zonunmawi hi kan thinlungah a bo tial tial mai le? I tang ang u, thangthar te. Kan harsatna hi kohhran leh pawl  ang zawng paw’n sutkian tum ila.Tin, kan education hmang hian hmanhmawh lovin zirtirtu leh zirlaite’n tan i la ve ang u.

(He thuziak hi ni 18, May khan Vanglainiah  tih chhuah tawh a ni)