08 November, 2017

PALM SUNDAY THUCHAH





Kan hriat theuh agin BC 1010 khan Israel Lal Saula chu a thi a, Davida kha lal atan hriak thih nghal a ni a. Kum 40.5 a lal a. Chumi hnuah a fapa Absaloma a lal veleh e kum 40 chhung. Chuan a fate 2 Jeroboama leh Rehoboamaa te khan Hmar leh chhim lamah ve ve an lal leh ta a. Mahse an pahnih hian Pathian zawlnei leh Pathian thu an ngaihpawimawh loh avangin Assuria-in a awp ta a. Hemi atang hian Israel fate ram chu midang kutah a tla ta a. Midangte lak atanga chhandam turin Messia kha an beisei tan ta a. Chuan BC 539 khan Babulon hnuaiah an awm leh a. Helaia Babulon-in an lak lai hian Jerusalem chu an tihchhiat sak vek a, temple thlengin. Sala an tan lai hian zawlnei kan hriat lar em em tur Isaia te, Ezekiela te leh Jeremia te kha an lo chhuak a nih kha. Anni hian Israel tundin a nih leh tur thu an aupui nasa em em a ni. Chumi zawhah Persia hnuaiah an awm leh a. Hetih lai hian vanneih thlak takin Jerusalem te kha an va din leh a, Bible-a kan hriat lar Nehemia leh Ezra te kha hemi hun lai ami hi an ni. Tin, Isua Krista Sabengtung chunga chuanga Jrusalema a luh tur thu hrilhlawktu zawlnei Zakaria pawh kha hetih hun lai ami hi a ni. Mahse Persia chu Alexander-a khan BC 334 khan a la veleh a. Israelte chu greek-ho hnuaiah an kun leh ta a. Hemi chhung hian chhanchhuaktu an ngai e mem a, Pathian pawh kha a ngawi rei an ti hle a ni. 

Mahse Alexander-a a thih hnu khan a Generalte khan lalram chu an sem ta a. Judaho awptu khan rom culture kha Judaho khan zawm ve turin a ti tlat mai a. Chuan  Judaho chu an hel(rebel) ta chiam mai a. Vanneihthlak takin chak zawkah an tang a. Chuan BC 140 khan an ram bung thenkhat chu anmahni rorelna kutah ngei a lo awm ve ta a. Chhawlte an sat a, Tum thing te an la a, lawmin an au nasa a ni. Palm tree hi Greek leh Romte tan hnehna entirna a ni hrim hrim a. Judaho pawh hian an hmang nghal niin a lang. Hosanna tih hi greek thumal 2 atanga lak a ni a, ‘tunah chhandam rawh, kan ngen a che..’ tihna a nih kha. Hnamdang laka hreawm taka sal anga kan awmna lak atang hian min chhanchhuak rawh tihna lam a kawk a ni. Ka hit tum laia chu hetih hun lai hian Palm Sunday an tih ang chu a lo chhuak daih tawh a ni.

Chuan le, an beisei loh deuh maiin Israel fate chhanchhuak turin Isua Krista chu a lo kal ta a. Isua chuan Galilee ramah rawng a bawl tan ta a. Mitdelte mit a tivar a, Kebai re kein a kal tir a, Phar te an thianghlim bawk a, mitthi te a kaitho a. Isua Krista kha a hming thang nasa hle a. Zuitu apui pawh a ngah em em a ni. Vawiin a kan zirchian tur ropui taka Jerusalema a luhna pawh hi Bethani khuaa Lalzara a kaihthawh hnua thil thleng kha a ni. Hemi ni hi Jerusalema a kal vawi 4na leh hnuhnung berk ha a ni a. Bible-a kan hmuh angin Isua Krista chu ropui takin, Zakaria hrilhlawkna tifamkimin Sabengtung chunga chuangin Jerusalem khawpui, Davida khawpui chu a lut a ni. Hetah hian mipuite chuan Palm thingte an thliak a, ring takin ‘Hosana…’ tiiin an au nasa a ni. 

Thian duhtakte u vawiin nia chiang taka ka sawi duh chu mipuite’n Isua Krista an hmuh dan fuh tawk lo leh an beisei dan dik tawk lo lai hi a ni. Sawi tawh angin Palm Sunday lo chhuah chhan chu Makabi-a hunlaia Rom ho laka hnehna a chan khan a lawmnan leh lalram zauh zel tura an beisei avangin chhawlte sat a, tum thingte kenga kawng an zawh kha a ni a. Chutiang chiah chuan Isua Krista chu Israel fate hi Rom ho lak atangin hian min chhandam rawh tiin an hosanna kha a ni a.

Pharisaite leh lehkhaziaktute zingah pawh khan Isua Krista hi Messia a nih ringtu mahse pawm lem lo an awm teuh a. Chutih lai erawh chuan Messia a nih ngei ringtu leh pawmtu mipui nawlpui zingah tam tak zuitu a nei bawk a. A thiltihtheihna leh a zirtirinate an hriat khan Pathian fapa tan lo chuan tihtheih rualloh niin an hria a ni. Helaia ropui taka Jerusalema a luhnaa lo lawmtute zinga tam zawk pawh hi a hma lawka Bethani khaua Isua Krista’n Lazara a kaihthawh lai mit ngei a hmutute leh chanchin hre tute an ni a. Mitthi pawh kaithotheitu chuan Rom ho lak atang pawhin a chhanchhuah theih an beisei em em a, phur takin Hosana tiin ram dang lak atang hian min chhandam rawh tiin an au a Isua kha an chawimawi a ni. Mahse Isua lakah hian beisei neiin an zui miau a, lehkhaziaktute leh puithiamte’n Rom ho lakah Isua an hlan hnu chuan thil a lo dang lam ta! Hosana tia au vak vak tute vek khan ‘Kraws-ah kheng bet rawh’ tiin an au leh ta a nih kha. Anni tan chuan a awm reng mai. Messia, anmahni chhandam tura an rin em em khatia man a ni ta mai kha chu beisei bo ve tak tur a ni. Tin, a zirtirte pawh khan an tlansan a, tin a thawhlehhnuah pawh khan Galili ramahte hawnsan an tum a, a thenin len den te an tum leh a nih kha. Isua Krista kha beisei neiin an lo zui a, an lo chawimawi a ni. Mahse vawiinah hian chiang taka ka sawi duh chu Isua Krista hian beisei nei miah lovin min hmangaih a, unconditional love, eng ang pawhin sualin chhe mah ila min hmangaih  Kalvari tlangah a lan tir tawh a ni. Chu a hmangaihangaihna  chu vawiin ni hian kan chhang ve thei dawn em? Nge chhan neiin Isua Krista hi kan la zui reng dawn?

Entirna pein sawichian tum leh chin ila... March 6 – 8 chhung khan Vihar lamah IITBCF in campus chhunga ringlo mite tan camping kan buatsaih a. Kan MSYM Leader Tv RK Sanga pawh hian min lo telpui ve nghe nghe a. Kan hawn dawnah ka mi hriatchian ber pakhat chu ‘Thianpa enge i an?’ tiin ka zawt a. Min chhan dan chuan min barakhaih khawp mai. Heti hian min ti a, ‘Krista harsatna te, manganna te, buaina te, natna te leh thil tam tak hi chu Yoga hmangin kan tireh vek thei alawm. Isua Krista tih kher a ngai hlei nem...’ a ti then mai a. Room ka thlen veleh programme kan siam dan leh thuchah puangchhuaktuin thuchah a puandan kan duan lawk dante ka zir tha leh a. Ka han zirchian chuan Isua Krista chu kan harsatna leh manganna chhawng zangkhaitu angin kan lo zuar (Sell) hi ni berin a lang ta a. Pawi ka ti khawp mai. Min hmangaihna san zia leh zauzia leh thukzia kha lo focus ta vak ila aw tiin ka inngaihtuah nasa a ni. 

Kum 1905 khan mi pakhat hian Physics khawvela dai tawh ngai lo tur paper 5 a ziak a. Chung zinga pakhat chu Theory of relativity a ni a. A concept a turu hle a. A hmaa physics tam tak chu siam rem a lo ngai ta hial a. A ziaktu hming chu kan hriat theuh ka ring a. Pathian hnam thlan, Juda pachal thluak tha – Albert Einstein-a kha a ni. Chuta a concept bulpui ber chu thil kan teh dawn reng rengin kan tehna hmun leh kan va teha awmna hmun kha a pawimawh tih a ni a. Entirnan: Local trainah kan chuang vek tawhin ka ring a. Rail chhungah ball vawrchho ta ila, chuan platform atanga i lo thlir chuan rail chu a kal miau avangin, ball ding taka ka vawr chhoh chu platform atanga lo thlirtu tan chuan a kual angin i hmu ang. Mahse train dang atangin min lo thlir veleh ta la. I train tlan chak zawng leh ka train tlan chak zawng chu inang reng ta sela , ding taka ka ball vawrchhoh chu nangpawhin ding taka vawrchho angin i hmu ang. Che lo ve ve ang kan ni tihna a nih chu. Chuan kan awmna zawng zawng hnawhkhattu eng pawh hi train ang thoa kal ve a nih avangin he theory hian a huam tel a. Pu Einstein-a chuan chu theory chu khawvela thil kal chak ber leh kan awmna hmunruak hnawhkhattu eng (photon) kal chak zawng nen hian a zirchiang leh ta a. Eng chu 3X10e8m/s chakin a kal a. Chuan engpawh eng tluka chaka a kal chuan chakna tam tak a nei thei a ni tih mathematics-in a prove leh bawk a. Mahse eng aia chakin engmah a kal thei lo thung a. Sub-atomic particles tam tak chu eng tluk tepa chakin an kal thei a. Chutianga kal thei ho chuan energy/ chakna thahrui tam tak an nei thei bawk a. He’ng nuclear energy kan tih ho zawng zawng pawh hi chutianga thawk vek chu a ni. Ka sawi ta duah a, ka sawi tum ber zawka chu relativity concept kha a ni. Thlirtu dinhmun azira tehkhawng danglam thei a kha. Thian duh takte u kan thil thlir dan leh kan awmhmun azirin kan kan thil pawmdan hi a danglam thei khawp mai. Sikulah pawh hian Zirtirtu thlirna tlang a dang a, nu led pa thlirna tlang a dang chutiang zelin zirlai naupang pawh.... Isua Krista hi engtiangin nge kan lo thlir? Kan harsatna, manganna, buaina min tihkiansaktu atan em ni kan lo hosanna ve? Nge malsawmna te, chawimawina te kan duh avangin kan lo hosanna zawk? Ngun takin i ngaihtuah ang u. Kei ngei pawh hian ka pianthar tak tak hma chuan Isua Krista hi examnaa topper nih duh avang ringawtin leh hmingthan duhna avang ringawtin ka lo zui ve nasa khawp mai... mahse chutiang tur chu a lo ni hauh lo. 

Bible-a lal ropui leh hmingthang tun thlenga Israelte pawhin an la chhuanvawr Davida kha Pathian khanin ka thinlung ang pu mi a ti kher a. Helaia Pathianin a tihchhan ni awma lang hi ka hman chang changing ka ngaihtuah a ka chhut ve nasa thin khawp mai. Chutianga ka ngaihtuah apianga ka rilrua lo lang ziah chu Davida’n a fapa Absaloma laka a hmangaihna lantir kha a ni. Lal ropui tak chuan a Pathian lakah thil a tisual palh hlauh mai a, thununna a chungah a tla ta a. A fapa chu a hel tat lat mai a, a lalthuthleng chu a derthawng tat lat mai a. Chu chauh a ni lo, a lalram chu a hum zo dawn ta lo tlat mai a, a nunna pawh a  him chuang lo, Jerusalem atangin a raltlan ta hial a nih kha. Chutianga hmalatu chu tu dang ni loin a fapa Absaloma kha a ni tlat mai. A fapa chu a hel miau avangin a hruihhrauite chu beih a tul ta si a. Davida chuan ralmu tura chhuak sipai hotu 3 Joaba,, Abhisaia leh Itaia hnenah khan eng tin nge thu a chah kha? ‘Keimah avangin tlangval Absaloma chu dim takin lo ti ang che u’ tiin a chah lawm lawm a nih kha. Amah thah tum tu leh buaina thlen tu kha a la hmangaih thei tlat tihna a ni. Lal Davida chu kulh kawngka chhawng inkarah chuan a ding a, a fapa Absaloma chanchin hriat tumin a beng a lo chhi ran a. A thi a nih tih an hrilh khan a mangang tae m em a. Kulh kawngka chung pindanah a chho a, a tap ta zawih zawih a. ‘Aw, ka fapa Absalom, ka fap, ka fapa Absalom, i aiah hian thi thei zawk ila aw, aw Absalom, ka fapa, ka fapa’ tiin a tap hawm hawm a ni. A ropui ka ti khawp mai. I ngaihtuah ngai em? Absaloma kha Lal Davida tan khan a tangkai miah lo, tangkai chu sawi loh a hnawksak a, buaina a siam sak zawk a ni. Mahse Lal Davida khan a fapa Absaloma chu a hmangaih tlat a ni. Chuti’n keini pawh hi Isua Krista’n hmangaihna tawp lovin min rawn zawng chhuak a. Misual, nungtlak lo, Amah tilungai thintu led timualpho thinte hi hi min chhandam nan kan tan  a nun a lo hlan ta a ni.

March ni 7 khan The Hindu chuan chanchin mak dangdai deuh mai an tarlang a. Andra Pradesh-a, Vijaywadaa thluak thi tawhin a taksa peng hrang hrang a donate thu a ni a. Chiang takin mi nun pariat lai a chhanchhuah thu an ziak kuau mai a. A lung, thin, kal, mit tih vel chu midang hman atan a hlan a ni. TV velah ka en chhunzawm a, a taksa peng thenkhat Airport lama an phur phei lai chuan midang tana a nunna hlantu chu an lo ngaisang hle mai a. Mipui tamtak lo pungkhawm chuan kawngsir atangin pangparin an theh a, mittui tla an awm teuh a ni. Social networking site velah pawh Minikanta’n mi pariat lai nunna a chhan chu mi rilru a khawih hle a. ‘Minikanta ila thi lo...minikanta pariat an la dam e...’ tiin an zahzia lantir nan leh a ngaihsan zia lan tir nan an comment nasa a ni. Thian duhtakte u khawvela mi zawng zawng tana a nun hlantu hi vawiin hian hmangaih leh zual ila a tana nung turin kan hosanna ve dawn lawm ni? Hmangaihna avanga kan tana nun hlantu hi hrechiang kan in ti  a nih chuan kan hmangaih let ve dawn lawm ni? Tiin kan inzawt duh  a ni. 

The purpose driven life tih lehkhabu hi kan hria em aw? Kum 2007 chho khan New York Times best seller ni rei ber record a break a. Tin Wall Street Journal led Publisher Weekly chart-ah pawh best seller rei tak ani rhei bawk. Kha lehkhabu a ziaktu chu Kristian pastor ni mah se sakhaw dangte pawhin an chhiar nasa em em a. Miin an hlut em em a ni. A chhan chu a concept hian philosophical complication a neih that em vang a ni. Mizotawng pawhin Lalliana Mualchin te khan an letling ve tawh nghe nghe. Kha lehkhabu laimu ‘core concept’ ah khan ‘thil engpawh hi chhan nei veka siam an ni a, tin a siamtuin a hmanna tur a hre ber...’ tih a ni. Entirnan: thutphah ka siam ta a. Mahse ka thir kilhnate chu a lian lova tin ka thing hman pawh thing tha a ni miah lo. A chhan chu naupang thut mai mai nana ka tih vang a ni. A siamtu hian a hmanna tur ka hre ber tihna a nih chu. Thian duhtakte u, Isua Krista hi min siamtu-ah kan pawm tak tak a nih chuan ‘Amah hmangaih a, chawimawi tura siam kan ni....’ tih hi kan pawm thei dawn lawm ni? Chutiang purpose chuan kan nun hi a khalh ve thin em le? Nge min siamtu chu Amah a ni tih pawm reng chung siin min siam chhan hi kan haider zel a, kan hosanna dan hi a dik tawk lo deuh thin?

Sava chikhat Vasuih an tih hi kan hria em aw... Vasuih hian No a neih dawnin Bu a chhep thin a. A bu chhep chu Sava dang ang lo takin Thing zarah a inkhai thin a. Umei rah ang deuh hian mawi takin a chhep thin. A bu chhep chu a nalh piah lamah an themthiamna – engineering skilss a turu em em a. A chik peihte tan phei chuan mak ti taka en vawng vawng pawh a awl khawp mai. Vasuih chuan bu a chhep zo a, a tui ta a. A tui a awpkeu a, sava note chu an lo thanglian ta a. Thla engemawzat hnuah chuan a note chu an lo puitling ve ta a. Chuan an no neih hun a lo thlen chuan a pui ang chiahin awlsam takin an tuina bu tur chu an chhep thiam leh nghal mai thin. Anni tan zir ve a ngai lova, automatic takin an thiam ve leh nghal mai zel a ni. A mak ve khawp mai!

Mahse mihringte chu kan ni miah lo. Kan nu leh pa thiam ang hi kan thiam ve nghal tawp thei lo. Kei pawh hian nupuite lo nei vein fa lo nei ta ila zirnaa ka thlen chi hi a zir thleng thei lo mai thei. Emaw ka fapa chu ka thlen chin piah lam chu sawi loh – khawvela scientist ropui ber pawh a ni thei tlat a ni.Thian duhtakte u, hei hi a ni uar taka ka sawi duh chu... Pathian hian mihringte  min siam dan hi a danglam bik em em a. Ramsate ang loin inzirthei tur leh hmasawn zel thei turin min siam a ni. Thian duhtakte u vawiinah hian Isua Krista hi hmangaih lovin rual pawl nan chauh emaw weekend hmana inlak thawven nan emaw malsawmna dawn duh vangin emaw harsatna min sutkian saktu atan emaw kan lo zui/ hosanna ve thin a nih chuan Thlarau Thianghlim awmpuina hnuaiah hian Isua Krista’n min hmangaihna hi kan inenfiah leh dawn lawm ni? Kan inzir tha leh dawn lawm ni tiin ka inchah duh a ni.

Tirhkoh Paula chuan engan mi nge a lo nih tawh thin tih a inhre chiang a, danglamna a lo chan tak dan kha Pathian khawngaihna tiin a sawi a ni. A thil lo tih tawh thin te, thawhtur Pathin a pek te, sawisatu ni thin Apostol a lo nit a mai sit e kha a han ngaihtuah tha led thin a, a nun inthlak danglam dan kha Pathian khawngaihna tih chauh hian a sawifiah thei niin a hria a. A lei nun pumpui kha khawngaihna led hmangaihnain a thui khawm vek niin a hria a. ‘A thisen avangin amahah kan tlanna kan nei a ni – a khawngaihna ngahzia ang zeal kan bawhchhiatnate ngaihdamna chu’(Ephesi 1:7) a tih te, ‘Sual a punna apiangah khawngaihna a pung leh zual thin..’ a tih te ‘Khawngaihna tin reng...’ a tih te, “Pathian khawngaihna nasa em em...’ a tih te hian Pathian khawngaihna led hmangaihna thuk tak dawngtu a nih zia a kawk chiang hle a ni. Paula hian khawngaihna hi dam chhung thiltawn apiangah hnehna chan nan te, mawhphurhna hlen theih nan te,hna khirh led harsa hlen theih nan te chakna hnar a ni tih  a hria a. Tehssolonika mite hnenah chuan ‘Pathian chatuan thlamuanna led beiseina tha chu a khawngainain min pe’ tiin tihduhna karah Krista ISua chu a zui a, ding nghet tlat turin a ngen a ni. Nun tiraltitu pal tlang nana chakna chu khawngaihna hi a ni a ti a ni ber mai. Chuvangin Tisaah hling min pe a tih pawh kha khei chhuah a nit a chuang lem loa Pathian hmangaihna avangin atuar chhuak niin a lang. ‘kei zawngeng ang pawhin awm mah ila lungawi zel ka ching tawh si a’ a tithe pawh hi a rinhlehawmloh khawp mai. ‘Kan hreawmnaah pawh lawmin i awm ang u...’ a tih theihnate pawh kha he khawngaihna led hmangaihna vang hi niin a lang. ‘Min tichaktuah chuan engkim ka tithei...’ a tih pawh Pathian khawngaihna a dawn avanga a hmangaih let vang niin a lang khawp mai. 

A nihna takah chuan kan rinna laimu pawh hi he hmangaihnaa innghat hi a ni. Isua Krista hi dan bantu ni lovin dan leh zawlneite thu tifamkim tura lo kal a ni a tihna pawh hi he uncondional love hian a hrilhfiah khawp mai. Miin midang a hmangaih chuan automatic takin chumi duh dan chuan a awm mai thin a ni.‘Chu chu tirawh emaw kha kha tisuh..’emaw a khauh taka thu inpek lam a ni lo. Isua Krista hian hmangaihna tawp lovin min hmangaih a kan hmangaih let ve a, commitment kan siam a nih chuan tun hmaa kan tih thinte kha kan ti thei tawh loa chuan kan tih ngai lohte tih a tul tawh zawk a lo ni. Thian duhtakte u kan hrethiam em aw... Amah kan Lalpa Isua Krista’n eng tin nge a tih kha? ‘Nangni min hmangaih chuan ka thupekte inzawm ang..’ a ti a nih kha. Hetah hian thupek zawm chu hmangaihna lantirna a ni e a ti hauh lo. Tin, thil nihphung pawh a ni lo. Hmangaihna avangin hmangaih takte thu zawm lam a ni zawk a ni. Rom lehkhathawn hi Pu Tihrhkoh Paula’n Korinth a tlawh vawi 3naa a ziak kha a ni a. Kristiante tana thuchah puanchhuahna kimchang ber kan ti thei hial ang. Isua Krista chu Jentailte tan pawha chhandamtu a nihzia chiang taka puanchhuahna kha a ni. Rom mite khan dan leh khawngaihna/hmangaihna awmziate kha an hrethiam thei loa. Pu Paula khan, ‘Sual  a lan leh zual nan dan a lo awm leh nghal a. Nimahsela sual a punna apiangah khawngaihna a pung leh zual thin...’ a ti a nih kha. Hehat hian sual a punna apiangah khawngaihna a pung a tih awmzia hi Krista hmangaihna tawp lo keimahnia lo lang a sawi tumna a ni. Min hmangaih avangin kan sual pauh leh min hmangaih tulh tulh a lo ni. Amah Isua Krista bawk khan engtin nge a tih kha? ‘In inhmangaih chuan miin ka zirtirte in ni tih an hre thei ang’ a tih pawh hi thusawi satliah a ni hauh lo a. Philosophical implication pawh nei thui lutuk a ni. Hmangaihna a awm chuan mihringin thil tha kan tih zawng zawng induhsakna te, thuhnuairawlhna te, inngaihdam tawna te, induhsak tawnna te ldt., a lo awm thin a chu chuan society nuam a lo siam thin a ni. Isua Krista hian amah chauh hmangaihin a famkim loa kan mihring puite hmangaih ve turin min ti a nih chu...  

Tum khat chu pa pakhat hian San Francisco atangin phone call a dawng hlauh mai a. Lo call tu chu tu dang ni lovin Vietnam war-a raldo a fapa thi daih tawh tura a ngaih kha a ni. A fapa chuan a lo hawn tur thute a hrilh a. Tin, a rualin a thianpa pawh a lo hawn ve tur thu a hrilh bawk a. Mahse a fapa chuan a thianpa chu indona avangin kut leh ke a neih tahw loh thun a hrilh a. A pa chuan a rilru a thlak ta daih mai. Kum a lo upa ta a nangmahin lo haw la kan khawsak hi min lo rel pui rawh tiin a fapa chu a hrilh ta a. A fapa chuan a thianpa chu amaha a awm theihloh tur thu leh a ruala hawnpui a khawsak pui ngei a tum thu a hrilh ta zel a. A pa chuan hmundangah awmna tur zawng zawk mai rawh se a tit a zel a. A fapa chuan tap zawih zawih chungin ‘Ka pa i fapa hi min hmangaih em?’ tiin zawt ta a. A pa chuan ‘Ka fapa ka hmangaih che lo haw rawh...’ a ti a. A fapa chuan ‘Ka nu a awm em? Ka nu khan min hmangaih em?’ tiin a pa chu a zawt led a. Anu chuan a hmangaih thu a hrilh veleh a. Hetiang hian fapa chuan a pa chu a hrilh led ta a, ‘Ka pa min hmangaih takzet chuan ka thianpa hi ka lo hruai haw ve duh a ni...’ a ti leh a. Mahse a pa chuan ‘Awmna tur hmun dang zawng mai rawh se... ku led ke nei lo chu kan tan enkawl a buaithlak min tibuai mai mai nagmah chauh kha lo haw rawh’ tiin a chhang led ta a. A fapa lungchhe lutuk chuan phone chu a dah ta hmak mai. A nu leh pate chuan a fapain a rilru dam hnua a lo phone led hun chu an chang tar eng a. Thla khat a liam dawn tihah chuan San Francisco lam atangin police phone call an dawng ve ta thung a. Chutah chuan mi 2 paa fapa ni ngeia an hriat chu inchung atanga a tlak hlum thu leh lo enfiah turin an ti a. Hmanhmawh lutukin an chhuak a an va en chuan an fapa duhtak chu a lo ni reng mai. Mahse an fapa chuan indonaah a kut led ke chu a lo chan ve tat lat mai. A pa chu a lungchhe em em a. ‘Ka pa min hmangaih takzet chuan ka thianpa hi ka lo hruai haw ve duh a ni...’ a tih chhante kha a hrefiah ta kuar kuar a. A fapa a laka beisei neih theih miah tawh loh led anmahni tibuai mai mai tur anga inngai chu an zinga cheng ve thei lo turin an hnawl niin an hria a. Hmangaihna diktak a nu led pain an pek theih dawn loh avangin harsa taka khawsak chu a thlang zawk niin a hria a ni. Mahse thil awmzia an hriat chian hnu chuan a tlai zo ta! Thian duhtakte u, kan dam lai ni hi a liam dawn, kan that lai hun te kan chak lai hun te hian mual min liamsan dawn. Amah Isua Krista pawh a lo kal led dawn tunah hian Amah kan hmangaih led zual dawn lawm ni tiin kan in chah lawm lawm a ni.  

LAZARA KAIHTHAWHNA LEH A BEHBAWM





Thuhma: Lazara kaihthawhna hla kha kan hriat theuh ka ring a. Khatah khan Isua kha ni laiin tlai mah se a la pangngai reng thu – a hmangaihte tan a hun taka an mamawh a pek hun thu message turu lutuk kan hmu  a ni. Tin, kan hnung kar khan Isua chatuana nunna a nihzia kan sawi lang bawk a. Chuvangin kei chuan khami message turu tak leh thihna hnehtu (chatuan nunna anih zia) a nihna lampang lo thlur lovin ringtute nun kaihruai theitu point pali dang chiah ka lo tarlang dawn a ni. 

Bible chhiar tur: Johana 11:1 – 44.

Historical background:  Lal Solomona lal hnu khan Israel ram kha chhim leh hmarah then hran a ni a. Tah chuan a fate Jeroboama (Israel) leh Rehoboama(Judai) kha an lal ve ve a. Mahse  hmar lam ami zawk kha BC 720 kuma Assuria lamin an run tum khan an tlawm ta a. Hetah hian Israel hnam sawmte kha umdarh chiam an ni a. Hnam sawm bo tih chu a lo thleng ta a ni. Mahse chu tih lai chuan Juda hnam erawh chhim lamah lalram neiin an la awm ve leh reng thung a. 586 AD khan Chhim lam Lalram pawh chu Babulon Lalramin hnuaiah an kun leh ta a. An dinhmun kha a thim hle mai. Heng lai hun chho zawng zawngah hian an manganna atanga chhanchhuak turin Pathian an kar nasa thin hle a ni. Zawlnei ten chhandamtu tur a pek tur thu pawh an chhakchhuak fo a. Kan hriat mai theih tur chu Isaia kha a ni. Ani pawh kha Lal Hezekiah lal laia zawlnei (chhim lalram) a ni. 

Isua Krista hunlaiah phei chuan chhim lam lalram pawh hi Roman ho hnuaiah a awm mek a. Pathian kha ngawi rei an ti em em a. Chhanchhuaktu Messia kha an ngai hle a ni. A hunlai khan Judate kha hlawm lian deuh deuhin hmun thumin an then theih a:

1)      Pharisaite: Anni hi Pathian tana rinawm em em. Khirhkhiap taka dan thu leh Pathian thu zawm tute an ni.

2)      Sadukai : Anni ho hi tlemin an liberal deuh hlek a. Thawhlehna ringlotute kha an ni bawk a.

3)      Zeolot: Anni ho hi Pharisaite aia Pathian rinna la vawng tute an ni. Tunlaia terrorist ang deuh hlek an ni.

‘Lalpa I Pathian lo chu tumah I be tur a ni lo’ tih vawng nghet em em khan Messia hi nghakhlel takin an lo thlir nasa a ni. Rome sorkar dan pawh zawm tha duh lo khawpa mi kawlhsen leh buaina siam ching, Pathian tana rinawm em em  thinte khi, Isua kan Pathian van atanga lo chhuk mihringa lo chang khan a lo hmachhawn ta a ni. 

Context: Isua Krista dinhmun hi a nanmai lo khawp mai. Sawi tawh ang khan Isua Krista kha an beisei loh ang takin a lo kal daih mai si a. Anmahni anga mihring pangngai kha a ni tlat mai. Chu chang a la ni lo. A hmaa Sinai dan dik taka zawm ni-a an ngaih kha a lo correct fek fek ta mai. Tum khat Jerusalem hulhliapa Bethesda dil kama ke bai a tihdam atang phei kha chuan Pharisaite khan thah kha an tum nasa a ni. Kha tah pawh khan Sabath ni-a a tihdam kebaia khan a awngphah a chawi kan avang khan hnathawk ni-a ngaiin dan bawhchhia-ah an puh ta hial a ni.

Isua Krista hian vawi tamtak Pharisaite hi a counter a. Pathian fapa amah pawh Pathian a nih zia a sawite khan an haw em em thin a. Vawi tamtak thah an tum hial a ni. Isua Krista pawh kha a tlanchhe ve nasa thin hle a ni. Hei hi a ho loa a chhan chu ‘Lalpa I Pathian lo chu Pathian dang reng reng I nei tur  a ni lo’ tih ringtute kha an ni. Mahse Isua khan vawi tamtak entirna tehkhin thu tha tak tak hmangin a Pharisaite kha a kawm fo a, an haider tlat thung a ni. 

Lazara a kaihthawh hma lawk pawh khan Jerusalemah Kut hmangin Isua kha a kal a ni. Thilmak tin reng tiin a thang nasa tawh mai si a. Mipui zuitu pawh a nei hnem tawh a ni. Mahse Judate khan Messia a nih an ring deuh si mahse ring ngam chiah si lo - an confused khawp mai. Johana 10: 24 ah khan ‘Eng chen nge tuilairapin min siam dawn? Krista I nih chuan fiah takin min hrilh rawh’ an ti leh a. Tah chuan Isua Krista chuan a tihdan pangngaiin Pathian a nih thu leh Pa nena pumkhat an nih thu a sawi leh piap piap mai. Rome lal thupek pawh zawm har ti lutuk khan Isua Krista Pathian inti kha chu an haw em em a. Thah an tum leh ta a. Isua chu Jerusalem atang mai ni lo – Judai ram pum atangin a tlanbo leh ta a. A hmaa Baptistu Johana a baptisna lamah khan a che tla leh ta a. Hemi hmuna rawngbawlna a neih laiin Mari leh Marthi-te khan Isua kha an va tibuai a, a nuta tidam turin an koh ngat a ni. 

Tin he thil thlen lai hi Isua Krista hun tawp lam a  ni a. Jerusalem atanga mel 2 vel leka hla – bethani khua – Jeriko khaw kalkawnga thil thleng a ni. Hemi hnu lawk hian Jerusalemah khan ropui takin a lut a ni. Ropui taka lo hmuaktute pawh helaia a thilmak tih ringtute leh mi sawi atanga lo hre ve tute kha an ni. 

A ziaktu: A ziaktu hi Isua zirtirte zing ami pakhat amah hmangaih em em tu – Isua Krista ngei pawhin  theih nise ka kianga awm reng tur atan ka duh chue a tih kha a ni. Amah ngei pawhin Isua Krista chanchin a ziaknaah hian Isua hmangaih a nihzia hi vawi tam a tarlang a ni (John 13:23, John 19:26, John 20:2 leh John 21:7, John 21:20). A thil record hrim hrim hi eye witness a nihna hian chhiar pawh a tinuam a a rintlak em em bawk a ni.

Tin,  he thilthleng hi chanchin tha dang pathumte hian an ziak ve loa Johana chiah hian a ziak lang a ni. Hei hi a chhan ni-a lang chu sawi tawh angin Isua Krista hian he thilmak a tihzawh hnu phei hi chuan zui tu a ngah leh zual em em a. Judate kha an lungawi lo hle a. Chuvangin Isua tan mai ni lo Lazara nunna tan pawh khan a hlauhawm avangin (v 12; 9) midang hian an record duh lo a nih an ring. 

Awle tunah chuan kan zir tak tak tawh ang:

Isua hmangaihtu Mari  unaute: Isua Krista chanchin hi kum 30  a nih hma kha chuan kan hre tam lo hle mai. A nausen laiin Temple-a a nu ten an hruai tih ka hria a. Chuan kum 12 a nih hnu-ah Temple-ah bawk a chettlat thu kan hre leh a. A bak zawng chu Johana’n Baptisma a chan tir atanga a hnu lam zawng a ni leh tawp mai. Tin Bible hi Isua Krista chanchin thlur bingna a ni a. Midang chanchin a leng tam lo khawp mai. Hetah pawh hian eng tiang takin nge Marite nen hian an relation hriat a har fu. Mahse Isua Krista rawngbawl lai an va tihbuai ngam danah hian an in close hle ni tur  a ni(Lapa I hmangaih kha a dam lo e, v3). An in-close mai a ni lova Isua Krista Pathin nung fapa a nihzia an ring tlat a ni ( Ring e Lalpa, Krista, Pathian fapa, khawvela lo kal tura chu I ni tih ka ring e, v27).   Tin helaia Mari bawk hi Isua duhsak taka hriak man to lutuk - spiknard hriak rimtui Isua ke bula sawhkeh tu kha a ni. 

Miin an sawi ve ziah chu Isua Krista hi Pharisaite leh mifing zingah a tla na lo. Mi mawl te te Pathian thu leh dan pawh hre hrang lo zingah a tla na an ti a ni. Judate buaina chiah pawh kha hei hi a ni. Mipui dan thu leh Pathian thu hre lo khan Isua kha an zui duh bik em em a ni(v7;49).

Mahse hei hi a ho miah lo. Mi harsa leh rethei – mawl tak tak ten Isua Krista an zui-naah hian zirtur pawimawh tak kan nei. Ka ti thin sakhaw dangah pawh hian Genespati hunlai leh durga Puja hunlai te pawh hian mirethei berh te te in ropui tak nei lo tur tih hriat fahran ho hian an rinna hi an pe na zawk zek zel. Isua Krista hunlai pawh hian a ni tho a ni, hemite chhungkuaah hlei hlei hian a chiang leh zual ngawt mai. Hmanni-a Nula K Lalnunsiami Thlaraubo man lo hruaite pawh kha an turu lem lo khawp mai. Testimony sawi zinga an chhuanvawr ber – an sawi hmasak tir ber pawh kha engmah a ni chuang lo. A presentation leh a thusawi dan kalhmang kha a fuh lo mai a nil ova a inluh khalh nuai a ni. Pathian avana malsawmna dawn dan kha sawi a tum a; mahse Didi a tanga tan lo khal thui tak a sawi hnu-ah Didi avanga Isua an hmuh thu kha a sawi leh daih a. 

Ka lo sawichhuah chhan tak chu ka sawisel lam a ni lo. Isua Krista mamawh ni-a an inhriatna mawlh kha a ni. Isua bakah lawmna dang an nei lo tih a hriat reng a ni. Tin, anmahni-ah pawh khan zui duh tak takna kha a lang tlat a ni. Mamawh ni-a inhriatna khan a buanthlu a ni ber mai ang chu. Rilru thianghlim leh inngaitlawm takin Isua kha an pan ngei a ni. Pharisaite ang lo takin an hre ve tawk leh nei ve tawk angin an lang lem lo tihna a nih hmel. Pharisaite khan Isua kha kha ti khawp khan an zarbuai a. Mahse a chhandman chang ta sawi tur an awm lem lo khawp mai. Nokdema erawh kan rilru-ah a lo lang mai thei. Ani erawh kha chu Pharisai zinga inngaitlawm – Isua zui duhtu a ni tih hairual a ni lo. Israel zirtirtu khan Isua Krista kha mamawh ni-a in ngaiin ‘Rabbi..’ tia address thlapin inngaitlawm leh chhandamna duh em emin Isua kha a va tibuai a ni.

Ka ti mai mai thin. Mi fing, hausa leh nihna sang nei chauh hian Isua rin hi a harsatna ni lo. Mi rethei leh sual ber ber zingah pawh hian duh tak tak lo – mi dang suala ngai tlat. Ringtu pungkhawm pawh mifel awm khawm ti-a sawi kai duh ho hian Isua bawk hi an lo hlat leh thin. Mi rethei leh mi mawlte angin kan thinlung hi awm tir fo a, Marite chhungkua ang hian Isua hi kan mamawh ngawih ngawih a va ngai em ka ti thin a ni.

Mari leh Marthi hian Isau hi an hmuh veleh ‘Lalpa, hetah awm ni la chuan ka nuta a thi lo tur…’ tih hi an tawngchhuak ve ve(21, 32). Hei pawh hi chhuizauna lamah chuan ngam taka Isua Krista an hauhna a niin an ngai. Jeruisalem lama lo let leh kha Isua tan a hlauhawm tih hre reng mah se an han ko lui ngat a. Mahse ni 4 laiin a lo tlai ta si a, an lungawi vak lo ni ngei tur a ni. Mahse a hun laia dan hremi leh sakhaw kulmuk tak takte do rawh Isua Krista hetiang khawpa ti ngam tura inngaihtlawmna an nei hi ka thinlunga hian a lang chhuak leh thin.

Marthi rinna: Marthi rinna pawh hian Isua ka rinna avanga thiamchang ka nihzia hi min hrilhfiah ka ti ngawt thin mai. Isua kha a lo thlenin ani hian a lo hmu hmasa a chuta a tawngchhuah hmasak ber chu ‘Lalpa hetah awm ni la ka nuta a thi lo tur. Tunah pawh Pathian hnena I ngen apiang Pathianin a pe ang che tih ka hria e, v21’ a ti a ni.  Mahse Marthi hian a ring tak tak lo tih a hriat khawp mai. Isua khan a chhanna-ah I nuta a tho leh ang a tih khan nikin ni-ah chuan a tho leh ang a ti daih mai. Isua Krista thiltihtheih chin kha ama bil khan ramri a lo kham ve ni ngei tur  a ni. Lazara kha a tidam thei tih chu a hria a. Mahse thinna lak ata a chhanchhuak thei a ni tih erawh a ring ngam hauh lo. Ring ngam ang erawh chuan a awm chiang mai.

Isua Kristan Thihna leh thawhlehna a nihzia a sawina sentence-ah ngei pawh khan ‘min ring em?’ tiin a zawt leh chiah  a ni. Tah pawh khan eng tin nge a chhan kha? Ring e Lalpa, Krista, Pathian fapa, khawvela lo kal tura chu I ni tih ka ring e, v27 a ti a nih kha. Mahse amah bawk hian Thlan an thlen a Isua a tah zawh a kaihthawh a tum tak tak lai khan engtin nge a tih leh kha? Chang 39na-ah khan? ‘Lalpa tunah zawng a uih taw hang, a thihna hi ni li  a ni tawh si a’ a ti leh ngat a nih kha. Isua Krista hian a live-in eng tin tak nge a lo react kual vel ang aw tih ka ngaihtuah thin… Í rin chuan Pathian ropuizia I hmu ang ka ti lo che em ni?’ ‘tiin a counter ta vel a ni. Isua nen khan an inchapchar rei khawp mai. Kawtchhuah atanga an in – an in atanga thlan awmna thleng. Tin, an inchapcharnaah hian Isua hian Amah ring tura a duhna lam hawi bak a sawi lo…chu chu an pahniha an thupui a ni bawk! Isua hian ‘É khai Marthi min ring duh si lova ka kaitho lo mai ang… I khirh em mai. Hei chen kan inhnim hnai ve tawh a, tin tuna kan inbiaknaah ngawt pawh hian a CLUE ka pe nasa tawh che em mai’ a tih mai ka ring hial a ni.

Mahse a ti lo tlat mai! Amah ringtu tena kan innghahna tur Bible chang tha tak – ‘I rin chuan Pathian ropuina I hmu ang ka ti lo che em ni?’ tih hi a lo chhakchhuak ta hial a ni. Kei ngei pawh hi hetiang dinhmunah hian vawi tam ka awm tawh thin. Sikul leh College harsa taka ka kal laite … Mangang reng renga ka khawsak lai – van treasury bak beisei tur ka neih loh laite khan amah hi rin a tul zia chu ka hria mahse rin ngam tak tak a har a ni. A chang phei chuan a tihtheih loh hialte pawh ka ring thin – Marthi ang hian Pathian thiltihtheihna hi ka lo ring ngam lo leh thin. Mahse chu ti chung chuan amah ka rinna leh ka duhna tlemte avang khan ka mamawhnate kha min phuruksak thinin ka hre thin. In ni ve thin em?

Rinna hi Isua hian a ngaipawimawh khawp mai. A hmaa ka sawi inngaihtlawna pawh khi a vaw tla tawp thei a ni. Sipai za hotu bawih tihdam chungchangah khan a hriat reng mai.  Kha sipaiza hotu mizia that turzia kha a lang chiang khawp mai. Amah kha Rome mi a  ni ngei ang a.  Tin a bawih hi Juda mi a nih ngei a rinawm bawk. Rome leh Juda inkar leh bawih an sawngbawl dan chu kan hre theuh anga; duhawm lem lo tak a ni. Mahse he sipaiza hotu hi chu a ni hauh lo. A bawih hi a hmangaih mai a ni lova a dam theihna tura Isua a lo pan ngat a ni. Mi entawn tlak a nihzia  lang reng mai.

Chu chang a ni lo – ze mawi tak Isua kan hmangaih nana pawimawh em em ingaihtlawmna a nei tih kan hre thei. Ka puitlin hnua chiang taka ka chhiar hnu-a ka rilru-a lo lang hmasa ber leh daih rei zawk chu he sipai lal zet mai inngaihtlawmna hi a ni. ‘Ka Lalpa ka inchhung I luhna tlak a ni love thu chauh sawi la ka bawih a dam ang’ tiin a ngen lawm lawm a ni. Sipaiho lalzia chu ka hre theuh ang. Isua bulah pawh hian engtin emaw tak chu a lalzia tihlan ve awm tak a ni. Mahse a ti lo ‘Ka inchhung I luhna tlak a ni lo…’ a ti ngawih ngawih a ni.

Mahse Isua Krista khan he a inngaihtlawmna hi engtinmah comment a pe tlat lo mai. Isua Krista hian rinna a ngaih pawimawhzia ka hriat hma chuan ti mak deuh mang e aw ka ti hial thin. Engtin nge a tih kha? ‘Tih tak meuh meuhin ka hrilh a che u, Israelte zingah pawh heti ema rinna nasa hi ka hmu lo…’tiin a hnampuite kha a zilh hlak a nih kha. A chhan chu helaiah amah ring em em tu hi Juda mi a ni lo tlat a.

Marthi rinna derdep tak atang hian zirchhuah tur I neih ve ngei ka ring tlat a ni.

Thoma atang ve thung hian: Thoma hi zirtirte zinga mi rinhlelhna avanga hmingthang em em kha a ni. A chanchin hi a lang tam lem lo khawp mai. Heta a lo lan hi lanna awm chhunte zing ami  a ni hial ang. Helaia chang 16naa ‘Á thihnaa thi ve turin I kal ve ang u’ a tih hi Petera anga phur taka ti tak tak ni lovin Isua kha a ti-el – sarcastic takin a ti vel a ni. A chhan chu Isua kha Juda hovin thah an tum avangin Jordan lui ral lamah an kal daih a. Khata an awm lai ngei khan Mari leh a unau Marthi khan Bethani lamah an nuta dam lo tidam turin an ngen a ni.

He tah hian Isua kha a kal mai lo. He thu a hriatna hmunah hian ni hnih lai a la cham khawmuang a nih kha. Hetih lai hian a zirtirte hian thih a hlauh avangin Judai ram lama kal chu a duh lo a niang an ti ngei ang. Mahse a ni lo tih chu kan hre theuh awm e. Isuan khan ‘Judai ramah I kal leh ang u, v7’ a tih khan zirtirte khan kalna chi a nih lohzia leh Juda hovin tunhnai lawka denhlum an tumzia thlengin an hrilh a ni. Mahse Isua khan ‘Kan thian Lazara a muhil a kai harh turin ka kal dawn a ni’ a ti mauh mai. Ka ti mai mai thin Isua Krista hi a zirtirte tan pawh khan vawi tam an buaipui ngei ang. Juda ho khan thah an tum reng mai si a…Lazara a kaihthawhhnu pawh hian thah an la tum leh bawk a ni. Mahse Isua kha Ephraim lamah a tlanchhe ta daih  a nih kha.

Thoma khan Isua kal luih tum hi zui tho a ngai si-a ‘Á thihnaa thi turin I kal ve ang u’ tiin sarcastic takina tawng el vel ngawt a nih a rinawm khawp mai. Chanchin Tha hi Isua leh a kaihthawih ziakna  a ni a, a chanchin hi a lang tlem lo em mai pawh a. Ka ti mai mai thin hmel danglamna tlangah Petera, Jakoba leh Johana an kal theih bik laite khan zirtirte dang 9 kha an bang tihna a ni. Midang chu ka ngaihruat chhin ngai lem lova Thoma hi an zinga a telloh chhan hi an zia pangngai vang hi a nih ka ring tlat pek. Sual chuang silo khan Isua kha ti phelh phawlh takin a zui ve thin ni ngei tur a ni. Isua Krista thawhleh hnu-a zirtirte awmkhawm zinga a inlar pawh khan Thoma tih loh chu an kim vek a ni. Khatah pawh khan Isua thutiam – ni thum hnu-ah ka tho leh ang a tih thutiam kha nghakhlel em em chuang lem lovin khawi emaw laiah a lo vak raw lai mai mai  a nih hmel. A thiante zinga a lo thlen khan a zirtir dangte khan ‘ Ka Lalpa chu ka hmu ta’ (Johana 20: 24 – 29)  tiin an hrilh khan a awih duh teuh lo mai. A kut thirkhena an khennate leh a naka feia an chhunnate a khawih zet loh chuan a rinloh thu a sawi mauh mai…

Isua a lo lang ta. A tui ral ve chiang khawp mai.. ‘Ka Lalpa leh ka Pathian I ni, v28’  tiin a inhlan ve ta ni awm tak a ni. Amah avang hian keini ringtute tana Pathian thu pawimawh tak Isua Krista thusawi ngei  ‘Nang chuan mi hmuh avangin min ring a ni; hmu loa ring apiangte chu an eng a thawl e, v29’ tiin a hrilh hial a ni. I ngaihtuah ve ngai em? Thoma pawh hi hetiang ve tho hi a ni…a nung chunga amah zuitu ngei hi… Mahse Isua vana lawn hnu khan engtin nge a chanchin ni zel? Apostle zinga Rome lalram pela rawngbawl awmchhun a ni tlat mai. He kan chenna ngei India ramah hian a lo kal a nih kha. Ani pawh hi Pathianin a hmang a ni… Kei pawh hian ka thinlung ka pek tak tak chuan min va hmang duh dawn tak em tih hi ka ngaihtuah mai mai thin…

Isua Krista emotions: A rei veleh ta deuh. Pawl XI ka zirlai khan Ravi Zakarias, Christian apologist lar tak sermon pakhat ka ngaithla fuh hlauh mai a. Chu a sermon chu ‘worship a clue to meaning in life’ tih a ni. Tah chuan Zakaria khan Ýou cannot worship God without emotions’ ti zawngin a sawi ta daih mai. Pathian emotions mihringa lo lang leh keimahni-a emotions chungchang a sawi ta chiam a. Ka rilru  a hneh hle mai. College Aizawl lamah kan kal a EMO an tie maw kha a lo lar chho leh ta a. Kha thil khan emotions concept tha lo zet mai mizo thalaite zingah a lo tuh der mai. Hriatna leh thiamna-in a tlin tak tak hmain Philosophy lam hawizawngte-in kan zir tha leh ta a. Rem channa apiangah ka sawi ve zel a. Tunah pawh hian ka lo sawi leh duh a ni.

Tun kum zabi liamta laihawl vel – 1960’s chho vel khan existensiallist philosopher ho kha an lo lar chho nasa hle a. A chhan chu rationalism paihthlaa emotions lam hawizawnga philosophy kha an kal tir vang a ni. Rationalism chu awlsam thei ang berin chhia leh tha hre tak chung leh fing kar (logic) chunga ngaihdan siamna hi kan ti thei mai ang chu. Emotions lam erawh chu hmangaihna, khawngaihna leh lainatna avanga thutlukna siam lam hi a kawk thei be rang. Entirnan: Isua hi Lei leh vana lalber a ni ta a. Keini  hi a fate kan ni. Min chhandam tura lo kal chu rational taka ngaihtuah chuan thil theih miah lo a ni. Pathian dinhmun leh mihring dinhmun chu inang lo hle a. Mahse hmangaihna (emotions) avangin Pathian chu he leiah hreawm tuar turin a lo kal ta a ni.

Chuan sawi tawh angin existensiallist philosopher ho kha an lar chak khawp mai a hun lai khan. A chhan chu rationalism paihthlaa hamngaihna, lainatna, khawngaihna leh adangte hmanga philosophy an kal pui khan innghhirnghona te, inthahnate a tlem phah tlat a ni. A chiang reng a ni tiraw Isua Krista mihring a lo channaah hian… Khawngaihna leh hmangaihna avangin kan tan he lei hreawmah hian a lo vakvai ve ngei  a ni.

Helaiah hian Isua hian Mari, Marthi leh Lazara a hmangaihzia live taka lo lang hian ka rilru hi a hneh leh zual em em thin. An lungaihna kha lainatna leh hmangaihna avang khan a tuarpui ve tlat a ni. A tap hial. Isua Krista hian Lazara hi a va hmangaih awm ve aw ka ti fo thin… Hmun dangah a chet dan nen a inang hauh lo mai. Lazara kha a tho leh dawn tih pawh a hre reng. Mahse a tap ve tlat mai.


Mihringah hian nu hmangaihna hi turu zia an sawifo thin. Harsa takin thla kua chhung an pai a. Thlan leh thisen sengin an hring a chumi hnuah hnute tuiin an chawm leh thin a. Ka la hriat reng chu ka nu nena kan inzui chhuah hian I nau a riltam a ni ngei ang ka hre thei tlat a ti fo thin. Chu chu hmangaihna avanga lo awm a nih pawh ka ring. Kan farnu neih chhun hi kum 2000 khan a boral palh a. Kha ta ka nu tah nasat zia kha turu tak a ni. In chhunga ruang a lo luh hnu-ah phei chuan a aia nasain a tuar a ni. Ka pa khan a hmangaih ve loe ka ti hauh lo mahse ka nu hmangaih zawktu khan a emotions kha a tilang nasal eh zual ni main ka hria.

Ka nu hi keimah avang hian a mittui hi a luang fo a ni mail ova. Keimah avang hian zan mut theihlohte – hah em em tumte a va han ngah tak  em! A nunna atan pawha hlauhawmah hian keimah avang hian a aw fo tih pawh ka hai lo. Helaiah hian Lazara hmangaih hian a tap ringawt a ni lo. Getsemani huanah phei chuan a thlan thisen anga farin min hmangaihna chu a lo lang chhuak ta. Kalvari tlangah phei chuan kan tana nun hlanin thihna rapthlak tak a lo taur chhuak ta a ni.
 
Pathian hian chhan nei vekin thil a siam a a ruahman thin. Keimahni-a emotions awm pawh hi chhan neiin a siam a ni. Chhan nei han tih hian hriatthiam a har mai thei. Entirnan thil sa tak – mei alh lai hi kan kutin han khawih ta ila automatic deuhin kan pawi let nghal vat ang. Chutiang bawk chuan emotions hi hmangaihna lan tirna atan Pathian hian a lo siam a ni. Mi rethei tak leh khawngaihthlak tak takte kan hmuh hian engtin emaw talin kan danglam thin em? Kan hmangaih berte’n mual min liamsanin kan mittui a lo far thin tiraw… Beisei tur awm tawh miah lohna hmunah tanpuitu in neihin I biangah mittui a luang tawh thin em? A nih loh tal pawhin mi rethei I tanpui a an lawm em avanga an bianga mittui luang I hmu tawh ngai em aw…  Mittui tlak naran hi a tha e ka ti lo. Mahse Pathianin kan hmangaihna tih lanna min pek a ni. A chian em em na chhan chu I mittui ti tla theitu hi I unau a ni emaw I fanu fapa a ni emaw tihnat I phal ngai lo ang. Ísua Kalvari tlanga thihna I ngaihtuah chang hian engtin emaw talin I danglam thin em? Isua Kraws mak tak chungah chuan tih hla sak laite hian I danglam thin em? Isua kan hmangaihna hi lan tir zel ang u!

  

20 October, 2017

Zu Chungchanga Revd Chuauthuama Thuziak Kha (15th March, 2014)

Tukin Vanglaini-a Pu Rev Chuauthuama ziak: ‘Roreltute thu awih chungchang’ tih chu ka helh deuh khawp mai. Amah, Pu Chuauthuama hi kei aia Bible zir rei zawk leh thiam zawk chu a ni na mauh mai. Amaherawhchu keuh thluk tumna lam a nei sa lutuk a, duhthu a sam lo ka ti deuh.

A ziak danah chuan a hunlai – context thlirin roreltu thuawih tih chu kristiante kha bawih an tam avangin an pute thu awih tura a tihna niin a thlur bing a. Kristian tirte kha Isua Krista thihna leh thawhlehna avangin sual bawih ata chhanchhuah ni mah sela mihring bawih nihna lak ata erawh chhanchhuah mai an nih loh avangin an dinhmun chu pawm thiamam roreltu (pute) thu awih turin Paula khan a chah niin a ziak a. Chu chu Philemona bawih tlan bo Onesima hmangte khan a lo nemnghet a.

A ziah zelnaah chuan roreltu thuawih piah lamah roreltu pawh paithla theitu kan ni ti hialin a ziak bawk a. Hei hi a ni thei chiah em aw...

Pu Tirhkoh Paula’n Roreltu a tih hian a hunlaia Rom lal ber leh bial hrang hranga roreltute a kawh tumna niin a lang. Tin, Rom sorkar ruat ni lo roreltu dang judate rorelnaah Sanhedrin pawh kha a hmer tel maithei bawk e. Chungho chu Paula khan dodal loh tur a ti ni mai zawkin a lang. Judate kha Pathian dang lo chu lal dang nei lo inti tlat an ni a. Chhiah pek chungchangah pawh khan Rom sorkar hnenah khan pek an duh lo thin nasa a ni. Zeolot pawlho phei chuan Palestina ramah, a bik takin Galili ramah khan buaina an siam deuh reng a ni. An kawlhsen em em a ni... Chutiang kara kristian hmasate chu roreltu thu awih hram hram turin a hrilh ni berin a lang.

Amah, Pu Tirhkoh Paula ngei pawh kha vawi tam tak nasa taka sawisak a ni a. Thi lek leka vuakte leh tlang chil thlengin sawisak a ni. Amah sawisatute leh diklo taka titute kha roreltute vek an ni. Philipi tan ina amah leh Sila khungtu kha roreltu chi khat – city magistrate an tih ang kha a ni a, tin amah tiduhdahtu thinte kha tualchhung roreltu an ni ber zawk a. Chutiang zawng zawng kara roreltu – ringtu pawh ni lo a thlir dan kha a ropui em em zawk a ni. Ani chuan anmahni thuawih a, hreawm tuar kha a thlang a ni. Thil nep lutuk – insumtheihlohna avanga sualna lo siamtu zu avanga hreawm tuar nen chuan inang lo ve tak a ni!

Zu thlah zalen tumna kan roreltute atanga lo chhuak hi Pu Tirhkoh Paula’n roreltute laka harsatna a tawh emaw kristian hmasa te’n hruaitu ringlotute laka nekchepna an tawhte nen chuan a inang lo khawp mai. Isua thihna leh thawhlehna avangin roreltute thu chu hreawm tuarna a ni emaw engpawhnise an thunuaia kun zel turin a fuih ni berin alang. Tin, rom roreltute kha an diklo a nih chuan amah ngei khan anmahni dan vekin a cho let ngam zawk a ni. An rorelnaa va inrawlh emaw lam chu a lang lo tlat.

Zu avang hian kohhran hian tihduhdahna kan tuar dawn miah lova. Mahse kan hlauh ber erawh chu Zuin a ken tel sual hi niin alang. Pu Tihrkoh Paula hunlaia a lehkhathawn (context) nena khaikhin chuan a inpersan viauin ka hria. Nge Mizo kristiante hi zu hlau tawk lekin Isua Krista hnungzuitu kan ni em tih hi inzawhfiah a hun tawh khawp mai! Nge chhung lamah sum ngainat avanga sualna lian tak kohhran mite’n kan hmachhawn mek hi hmai hup nan zu hi kan do zel dawn zawk?
Pu Tirhkoh Pauala leh kristian hmasate khan roreltute kha an va kawm ve em em pawh ka hre loa. Tin, Rom sorkar kal zel dan turah thurawn emaw fuihna lam emaw an sawi thu pawh ka hre chuang lo. An dan kha diklo deuh mah se kristian rinna principle hmangin an tuar hram hram a. Mi tamtak phei chu an MARTAR hial a ni!

Mizorama kan kohhrante hian ram rorelnaah an inhnamhnawih duh tak tak a nih chuan SUM avanga kan harsatna hi ngaipawimawh zawk sela a tha zawk ang mawle. Amah Pu Tihrkoh Paula ngei pawh khan a thih dawn tepa kohhran inrelbawl dan leh kohhran enkawltute awmdan tur a nau Tv Timothea hnenah lehkha a thawn a. A lehkhathawnnaah khan chiang takin sual tireng bul chu – SUM a ni tiin a ziak kuau mai si a. Mahse heti chung hian kohhranah leh ringtu punkhawmnaah zu inmite chu kan hnawl a, Eirutute erawh chu kan la lawm em em lawi si a! Bible hian zu ruih hi a sawi mawi miah lova, chutih rual chuan sum diklo taka hman phei chu a dodal bur thung a ni. Eiru dodal nana LOK AYUKTA BILL an siamte hi diktaka hman a nih theih nan zoram kohhrante hi han tawngtai luai luai mai ila a va tha dawn em! Hei lo liama roreltute thuawihna hi a awm thei dawn si loa...